به گزارش تازه‌های اقتصاد، ۲۳ تیرماه ۱۴۰۵، محاصره دریایی بنادر ایران بار دیگر برقرار شد؛ رویدادی که سرنوشت تجارت خارجی کشور را به رفت‌وآمد کشتی‌هایی گره زد که باید کالاهای صادراتی را به بازارهای جهانی می‌رساندند یا محموله‌های وارداتی را در بنادر ایران تخلیه می‌کردند. با گذشت هفته‌ها، گزارش‌هایی از محدودیت تردد کشتی‌های تجاری منتشر شد. اما آنچه در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان اتفاق می‌افتاد، تنها به کشتی‌ها و محموله‌های تجاری محدود نمی‌شد.
اکنون تازه‌ترین گزارش مرکز آمار ایران از شاخص قیمت تولیدکننده، روایت دیگری از آن سه ماه پرالتهاب را پیش روی ما قرار می‌دهد؛ روایتی که این بار از دل اعداد و تغییرات قیمت در بخش‌های مختلف اقتصاد بیرون آمده است. صنعتی که پس از یک بهار تورمی، با کاهش سرعت رشد قیمت‌ها روبه‌رو شد، معادنی که برخلاف این جریان حرکت کردند و بخش خدماتی که در برخی فعالیت‌های آن، افزایش قیمت‌ها آهنگ آرام‌تری گرفت.
صنعت؛ آرامش نسبی در میانه گرانی
در میانه خبرهای مربوط به بنادر و محموله‌های تجاری، قیمت محصولات صنعتی نیز فصل متفاوتی را تجربه می‌کرد. پس از بهاری که رشد قیمت‌ها در آن شتاب گرفته بود، تابستان با نشانه‌هایی از تعدیل این روند همراه شد. تغییری که در شرایط اقتصاد ایران می‌توانست اتفاقی مثبت در تحولات کوتاه‌مدت قیمت تولیدات صنعتی باشد.
برآیند تغییرات قیمت در کارخانه‌ها از کاهش تورم فصلی تولیدکننده صنعت حکایت می‌کند. براساس گزارش مرکز آمار، این شاخص پس از ثبت نرخ ۳۶.۲ درصدی در بهار، در تابستان به ۲۸ درصد رسید. کاهش ۸.۲ واحد درصدی تورم فصلی، از کندترشدن رشد قیمت محصولات صنعتی در مقایسه با سه ماه نخست سال خبر می‌دهد؛ هرچند تولیدکنندگان همچنان محصولات خود را گران‌تر از فصل قبل فروخته‌اند.
اما روایت قیمت‌ها در مقیاس یک‌ساله به اندازه تحولات فصلی امیدوارکننده نیست. تورم نقطه‌به‌نقطه صنعت با وجود کاهش سرعت رشد قیمت‌ها در تابستان، به ۱۴۷.۳ درصد رسید و میانگین قیمت دریافتی تولیدکنندگان صنعتی نسبت به فصل مشابه سال گذشته نزدیک به دو و نیم برابر شد. تورم سالانه نیز روندی افزایشی داشت. کنار هم قرار گرفتن این تحولات، شرایط دوگانه‌ای را در صنعت رقم زده است؛ تعدیل رشد کوتاه‌مدت قیمت‌ها در کنار افزایش سنگینی که طی یک سال در محصولات صنعتی انباشته شده است.
نشانه‌های این تعدیل را می‌توان در کارخانه‌های تولید مواد غذایی نیز یافت؛ صنایعی که محصولاتشان پس از عبور از شبکه توزیع، راه خود را به فروشگاه‌ها و سبد خرید خانوارها باز می‌کنند. تولیدکنندگان محصولات غذایی پس از یک بهار تورمی، تابستان را با کاهش محسوس سرعت رشد قیمت‌ها سپری کردند. تورم نقطه‌به‌نقطه این گروه نیز اندکی کمتر شد، اما افزایش قیمت محصولات غذایی نسبت به تابستان گذشته همچنان قابل‌توجه باقی ماند. اهمیت این تغییرات زمانی بیشتر می‌شود که سهم بالای صنایع غذایی در شاخص قیمت تولیدکننده صنعت و ارتباط آن با تأمین نیازهای مصرفی خانوارها را در نظر بگیریم.
در بخش دیگری از صنعت، کارخانه‌هایی فعالیت می‌کنند که محصولاتشان کمتر به‌صورت مستقیم در سبد خرید روزانه دیده می‌شوند، اما تولید بسیاری از کالاهای دیگر به آن‌ها وابسته است. صنایع شیمیایی و تولیدکنندگان محصولات لاستیکی و پلاستیکی پس از افزایش شدید قیمت‌ها در بهار، تابستان آرام‌تری را از نظر سرعت رشد فصلی قیمت‌ها تجربه کردند. این تعدیل برای صنایعی که مواد اولیه و محصولات واسطه‌ای سایر بنگاه‌ها را تأمین می‌کنند، قابل‌توجه است؛ زیرا تغییر قیمت تولیدات آن‌ها می‌تواند بر هزینه تأمین نهاده‌ها در بخش‌های مختلف صنعت اثر بگذارد.
البته کاهش سرعت افزایش قیمت‌ها در این گروه‌ها هنوز با تعدیل تورم نقطه‌به‌نقطه همراه نشده است. میانگین قیمت دریافتی تولیدکنندگان محصولات شیمیایی و پلیمری همچنان بسیار بالاتر از تابستان گذشته قرار دارد. از این رو، تغییرات مثبت فصلی را باید در کنار افزایش‌های انباشته‌شده سال گذشته بررسی کرد؛ دو روندی که در کنار یکدیگر، وضعیت قیمت محصولات صنعتی را در تابستان شکل داده‌اند.
مرور تغییرات این رشته‌های صنعتی، از تفاوت شرایط تولیدکنندگان در تابستان خبر می‌دهد. صنایع غذایی، شیمیایی و محصولات لاستیکی و پلاستیکی پس از یک بهار پرشتاب، کاهش محسوسی را در تورم فصلی تجربه کرده‌اند، اما فرآورده‌های پالایشی در جهت دیگری حرکت کرده‌اند. چنین ترکیبی، امکان تعمیم کاهش تورم فصلی کل صنعت به تمام رشته‌های تولیدی را محدود می‌کند. برای گروهی از کارخانه‌ها، تابستان با رشد آرام‌تر قیمت‌ها سپری شد و برای برخی دیگر، قیمت محصولات با سرعت بیشتری افزایش یافت.
معدن؛ روایتی متفاوت از تغییر قیمت‌ها
آن سوی کارخانه‌ها، معادن نیز تابستان متفاوتی را سپری کردند. موادی که از معادن استخراج می‌شوند، در بسیاری از صنایع به کار می‌روند و تغییر قیمت آن‌ها می‌تواند حساب‌وکتاب تولیدکنندگان پایین‌دستی را دگرگون کند. در حالی که صنعت با کاهش تورم فصلی روبه‌رو شد، بخش معدن رشد سریع‌تری را در قیمت محصولات تجربه کرد.
البته افزایش قیمت در تمام فعالیت‌های معدنی با سرعت یکسانی همراه نبود. در گروه سایر معادن، تورم فصلی نسبت به بهار کاهش یافت و تولیدکنندگان این گروه تابستان را با آهنگ آرام‌تری از افزایش قیمت‌ها سپری کردند. این تغییر، بخشی از تحولات مثبت در فعالیت‌های استخراجی بود؛ هرچند وزن محدود سایر معادن در شاخص کل، اثر آن را بر میانگین قیمت تولیدکننده معدن کاهش می‌دهد.
در مقابل، کانه‌های فلزی که بخش عمده شاخص قیمت تولیدکننده معدن را تشکیل می‌دهند، تابستان را با رشد سریع‌تر قیمت‌ها گذراندند. سهم بالای این محصولات در ساختار شاخص معدن سبب شد افزایش قیمت آن‌ها بر تغییرات کل بخش اثر بیشتری داشته باشد. تورم فصلی معدن در مجموع افزایش یافت و تورم نقطه‌به‌نقطه آن نیز از مرز سه‌رقمی عبور کرد؛ تحولی که شرایط این بخش را از صنعت و خدمات متمایز می‌کرد.
پیوند معدن با صنعت، اهمیت این تحولات را فراتر از فعالیت‌های استخراجی می‌برد. بسیاری از محصولات معدنی پس از فرآوری وارد کارخانه‌ها می‌شوند و در تولید فلزات و کالاهای صنعتی به کار می‌روند. افزایش قیمت این مواد ممکن است هزینه تأمین نهاده‌ها را برای بنگاه‌های خریدار بالا ببرد، اما میزان اثرگذاری آن در صنایع مختلف یکسان نیست. نوع قراردادهای خرید، سهم مواد اولیه در هزینه تولید و شرایط عرضه و تقاضا، تعیین می‌کنند بنگاه‌ها تا چه اندازه از تغییر قیمت محصولات معدنی تأثیر بپذیرند.
خدمات؛ آهنگ آرام‌تر قیمت‌ها در شبکه تأمین و توزیع
کالاها پس از تولید نیز برای رسیدن به بازار به مجموعه‌ای از خدمات وابسته‌اند. حمل‌ونقل، انبارداری و فعالیت‌های پشتیبانی، بخشی از نیاز روزمره بنگاه‌های اقتصادی را تأمین می‌کنند و تغییر قیمت آن‌ها می‌تواند بر هزینه فعالیت تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان کالا اثر بگذارد. برآیند قیمت‌ها در این بخش تا اندازه‌ای به صنعت شباهت داشت. تورم فصلی تولیدکننده خدمات در تابستان اندکی کاهش یافت و رشد قیمت‌ها نسبت به بهار با سرعت کمتری ادامه پیدا کرد. این تعدیل اگرچه محدود بود، اما در برخی فعالیت‌ها از جمله تأمین جا و غذا و حمل‌ونقل و انبارداری نیز تکرار شد.
مقایسه قیمت‌ها با تابستان سال گذشته، اما روایت متفاوتی دارد. تورم نقطه‌به‌نقطه و سالانه خدمات همچنان افزایش یافته و میانگین قیمت دریافتی ارائه‌دهندگان این بخش بالاتر از دوره مشابه سال قبل قرار گرفته است. بنابراین، کاهش محدود تورم فصلی هنوز با تعدیل رشد قیمت‌ها در مقیاس یک‌ساله همراه نشده است.
در میان فعالیت‌های خدماتی، حمل‌ونقل و انبارداری جایگاه قابل‌توجهی دارد. این گروه بیشترین وزن را در شاخص قیمت تولیدکننده خدمات دارد و تغییرات آن می‌تواند بر شاخص کل اثر محسوسی بگذارد. محدودیت تجارت دریایی در ماه‌های گذشته، شیوه جابه‌جایی کالا در کشور را نیز تحت تأثیر قرار داد. محمدعلی دهقان دهنوی، رئیس سازمان توسعه تجارت ایران، ۲۰ مهرماه با اشاره به ادامه بخشی از مبادلات تجاری از طریق راه‌های جایگزین، توضیح داد که افزایش استفاده از حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی، در کنار ازدحام برخی مرزها، هزینه انتقال کالا را افزایش داده است. با وجود این دشواری‌ها، فعالان اقتصادی توانسته‌اند بخشی از تجارت خارجی کشور را از راه‌های جایگزین ادامه دهند؛ شرایطی که از تلاش برای حفظ جریان مبادلات در دوره محدودیت‌های دریایی حکایت دارد.
گوناگونی تحولات قیمت در بخش خدمات، ناشی از این مسئله است که برخی بنگاه‌ها برای ارائه خدمات خود به تجهیزات، مواد اولیه و هزینه‌های حمل وابستگی بیشتری دارند و برخی دیگر بیشتر از هزینه نیروی انسانی یا تغییرات تقاضا تأثیر می‌پذیرند. از این رو، کاهش تورم فصلی کل خدمات لزوماً به معنای تعدیل یکسان قیمت‌ها در تمام گروه‌های آن نیست.
اکنون تابستان محاصره به پایان رسیده و اعداد مرکز آمار، روایتی از آن فصل در حساب‌وکتاب تولیدکنندگان به جا گذاشته‌اند. روایتی که در آن، کاهش آهنگ رشد قیمت‌ها در صنعت و خدمات با افزایش تورم نقطه‌به‌نقطه همراه شده و معدن نیز شرایط متفاوتی را تجربه کرده است. برای بخشی از تولیدکنندگان، تابستان با تعدیل رشد قیمت‌ها سپری شد و برای گروهی دیگر، افزایش قیمت‌ها همچنان شتاب داشت. آنچه در فصل‌های آینده اهمیت خواهد داشت، تداوم کاهش تورم فصلی و فراهم‌شدن شرایطی است که بنگاه‌ها بتوانند در کنار مدیریت هزینه‌ها، فعالیت تولیدی خود را حفظ کنند.
خبرنگار: مهسا آهنچی
نظر شما